Mensenrechten in het EVRM

Inleidend over de mensenrechten, de verschillende verdragen en een korte beschouwing van een aantal mensenrechten. Beschouwd vanuit het Belgische recht.

1 Internationalisering van de bescherming van de grondrechten

De bescherming situeerde zich oorspronkelijk op het nationale niveau. Voor de tweede Wereldoorlog beschouwde men de grondwet als de hoogste bescherming. De tweede Wereldoorlog bracht de ontnuchtering, men had gezien wat het nationaal-socialisme in Duits-land had aangericht.
Na WO II kwamen meer en meer internationale verdragen op, die bescherming boden, en die voorzagen in internationale controle-instanties.
Nu neemt men aan dat de bescherming van grondrechten geen zaak meer is van de natio-nale overheid; maar dat er integendeel een plicht is van de internationale gemeenschap om te beschermen en eventueel op te treden (cf. in Darfur).

2 Internationale verdragen

2.1 Universeel niveau
2.1.1 De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
Deze Verklaring werd in 1948 aangenomen door de Algemene vergadering van de Verenigde Naties.
Het werd toen beschouwd als een soort niet-bindende programmaverklaring, dat later in concrete verdragen moest resulteren. Die latere verdragen zouden dan de beschermingsmechanismen moeten voorzien.
Er luiden echter stemmen dat dit is geëvolueerd tot een bindende tekst. Het is waarschijnlijk juister om te stellen dat deze tekst geëvolueerd is tot een soort geschreven internationaal gewoonterecht.
Merk dat de tekst in de codex slechts een vertaling is. De authentieke tekst bestaat slechts in het Frans en in het Engels.

2.1.2 Algemene verdragen
Het gaat over het Internationaal Verdrag ter bescherming van de Burgerlijke en Politieke Rechten (IVBPR) en het Internationaal Verdrag ter bescherming van de Economische, Sociale en Culturele Rechten (IVESCR).
Deze twee verdragen werden op dezelfde dag door dezelfde partijen afgesloten. Het mag vreemd lijken dat ze niet tot één omvattend verdrag zijn samengesmolten. De verklaring hiervan ligt in de politieke achtergrond van dat moment. Het IVBPR werd gesteund door de meeste westerse landen, waar de politieke en burgerlijke rechten het belangrijkst waren. Het IVESCR werd gesteund door de communistische landen, waar de economische rechten kennelijk veel belangrijker waren (zo had iedereen een job, wat hoegenaamd niet kon gezegd worden van de kapitalistische landen).
De beschermings- en controlemechanismen zijn in elk geval sterker voor het IVBPR dan voor het IVESCR. Dit mag illustreren dat de westerse landen op dat ogenblik politiek blijkbaar een stuk meer invloed konden laten gelden.

2.1.3 Bijzondere verdragen
Het betreft verdragen die een specifieke categorie van grondrechten, of een specifieke categorie van mensen oogt te beschermen.
Vb (1): Het verdrag ter uitsluiting van discriminatie jegens vrouwen
Vb (2): Het verdrag ter bescherming tegen foltering en onmenselijke of vernederende straffen of behandelingen

2.2 Europees niveau
2.2.1 Uitgaande van de Raad van Europa
De Raad van Europa omhelst 48 lidstaten, en profileert zich voornamelijk op thema’s als mensenrechten en het verdedigen van de democratie.
Algemene verdragen

• Het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM)
  

Het EVRM trad in werking in 1950, maar werd sindsdien aangevuld met veertien protocols.
Wanneer men de rechten aanpast, voegt men de wijziging over het algemeen toe in een protocol.
Wanneer men wijzigingen doorvoert die betrekking hebben op de controle-mechanismen, dan verandert men over het algemeen het corpus van de tekst.

• Het Europees Sociaal Handvest
  

Dit verdrag waarborgt de economische, sociale en culturele rechten. Het trad in voege in 1961.
In 1996 werd een belangrijke herziening doorgevoerd. Alle staten die dit be-krachtigden, erkennen sindsdien het “Herziene Europees Sociaal Handvest”. Bijzondere verdragen
Er zijn nogal wat bijzondere verdragen, een aantal gaan over de mensenrechten.
Vb. (1): Het Europees Verdrag ter voorkoming van foltering. Merk dat men hier spreekt over het voorkomen van foltering. Concreet betekent dat dat een comité op eigen initiatief bepaalde gevoelige plaatsen zal bezoeken. Men wacht dus niet op een klacht van een derde.
VB. (2): Het Europees Kaderverdrag ter bescherming van de Minderheden

2.2.2 Uitgaande van de Europese Unie
De Europese Unie (EU) telt 25 lidstaten, en is dus kleiner dan de Raad van Europa. De EU groepeert het rijke Europa. Kandidaat-lidstaten worden over het algemeen eerst opgenomen in de Raad van Europa, waarbij men hen een zekere tijd zal in het oog houden w.b. het respecteren van de mensenrechten en de democratische beginselen.
Oorspronkelijk was de EU voornamelijk een economische gemeenschap. Recenter wordt ze ook geconfronteerd met problemen van mensenrechten. Er kwam een neerslag van een aantal ongeschreven regels.
In een eerste fase bepaalde men dat de EU gebonden was door het EVRM en de nationale grondwetten.
In een tweede fase (2000) heeft men een “Handvest over de Grondrechten van de EU” opgesteld. Deze tekst is niet bindend, ze is eerder een plechtige verklaring. Ze werd afgekondigd door de drie organen van de EU: het Europees Parlement, de Commissie en de Raad van de Europese Unie.
Een volgende stap gaat over het “Verdrag houdende Vaststelling van een Grondwet voor Europa”. Deze grondwet bevat een deel 2 “Grondrechten”, dat bijna een kopie is van de tekst van 2000. Als dit verdrag in alle lidstaten wordt goedgekeurd, dan wordt de grondrechtenverklaring bindend.
De laatste stap zal zijn de toetreding van de EU tot het EVRM. In dat geval zullen de bepalingen van het EVRM gelden voor alle organen van de EU. Al hun handelingen zullen aan het toezicht van het EHRM worden onderworpen. Dus ook de arresten van het Europees Hof van Justitie te Luxemburg, zullen in Straatsburg kunnen worden getoetst.

3 De verhouding tussen de verschillende normen

Gegeven het groot aantal normgevers w.b. deze materie, is het niet ondenkbaar dat geschillen ontstaan tussen twee normen, of dat de norm van de ene macht verder gaat dan die van een andere.

3.1 Een norm gaat verder dan een andere
Hier geldt dat de norm die het verst beschermt, voorrang heeft. Dit is dus niet noodzakelijk de recentste norm, of de internationale norm voor de nationale. Dit principe wordt uitdrukkelijk geponeerd door (o.a.) art. 53 EVRM.
Vb.: De Belgische grondwet gaat verder dan het EVRM: de Belgische grondwet bevat een verbod op preventieve censuur.

3.2 Conflict tussen twee normen
Wanneer bepaling X een staat iets verbiedt, en bepaling Y gebiedt datzelfde, staan we voor een conflict.
Vb: racismeverdrag (legt aan de staat een positieve verplichting op: het optreden tegen racistische uitingen)  verdrag betr. de vrijheid van meningsuiting (legt aan de staat een negatieve verplichting op: het verbod om zich in te mengen, het gebod om de vrijheid van meningsuiting te laten gedijen)

Er zijn geen regels over wat moet gebeuren in een dergelijk geval. De rechter moet in elk concreet geschil een afweging maken welk recht mag domineren.

M.o. dat in het gegeven voorbeeld wel een duidelijk antwoord voorhanden is: wie racisme uit, kan zich niet beroepen op het internationaal verdrag ter bescherming van de vrije meningsuiting.